Οι τρεις ταφές του Παύλου Μελά

Νέος, ωραίος, κι ευγενής, ο Παύλος Μελάς υπήρξε οπωσδήποτε από τις εμβληματικότερες μορφές του Μακεδονικού Αγώνα. Ο θάνατός του στη Στάτιστα στις 13 Οκτωβρίου 1904 από μία και μοναδική σφαίρα Τούρκου αποτέλεσε σημείο καμπής του Αγώνα κι ανέδειξε το Μελά σε σύμβολο πατριωτισμού.

Δεν ήταν όμως ο θάνατος, αλλά οι ταφές του Παύλου Μελά εκείνες που αποτέλεσαν την κορύφωση του εν λόγω ιστορικού δράματος: Όπως παραδίδεται από επιστολή του ελληνοδιδασκάλου Βασιλείου Αγοραστού προς τον Ίωνα Δραγούμη, ο Μελάς ετάφη προσωρινά σε ασφαλές μέρος της Στάτιστας, προκειμένου η σωρός να διαφυλαχθεί από τα χέρια του Εχθρού. Οι συμμαχητές του απέστειλαν μεταμφιεσμένο άνδρα στη Στάτιστα, για να παραλάβει κρυφά και να μεταφέρει στο Πισοδέρι το σώμα του. Ενώ ο απεσταλμένος έχει αρχίσει την εκταφή του νεκρού, αναγγέλλεται ότι τουρκικό απόσπασμα κατευθύνεται στο χωριό. Ο άντρας αποφασίζει να αποκόψει την κεφαλή του Μελά και κατορθώνει να διαφύγει και να φθάσει στο Πισοδέρι έχοντας στο σακίδιό του την πολύτιμη κεφαλή. Η κεφαλή του Μελά ενταφιάζεται στο παρεκκλήσι της Αγ. Παρασκευής στο Πισοδέρι στις 18 Οκτωβρίου 1904. Σαράντα έξι ολόκληρα χρόνια αργότερα, το 1950, το σκήνωμα και η κεφαλή του μεγάλου Μακεδονομάχου μεταφέρονται κι ενταφιάζονται οριστικά στην Καστοριά.

Ο Παύλος Μελάς θανατώθηκε μία φορά. Ετάφη, όμως, τρεις.

Η Κεφαλή, το πεζογράφημα του Θεσσαλονικιού συγγραφέα, δημοσιογράφου και θεατρικού συγγραφέα Νίκου Μπακόλα, κυκλοφόρησε το 1994 από τις εκδόσεις Κέδρος.

Αφηγητής της ιστορίας ένας νεαρός άνδρας, στον οποίο ένα ηλικιωμένο ζευγάρι παραδίδει ένα χειρόγραφο με τον δίσημο, κεφαλαιογράμματο τίτλο «ΜΑΡΤΥΡΙΑ» προκειμένου να αξιολογήσει το περιεχόμενό του. Το χειρόγραφο, γραμμένο από κάποιον Κωνσταντίνο, έχει παραμείνει για χρόνια φυλαγμένο σε ένα μεταλλικό κουτί κι εξιστορεί την περιπέτεια του ιδίου του Κωνσταντίνου: ο άντρας αυτός επωμίστηκε τη μεταφορά της σωρού του Παύλου Μελά από τη Στάτιστα στο Πισοδέρι, και, κατά συνέπεια, υπήρξε η μυστηριώδης φυσιογνωμία που ευθύνεται για την τολμηρή πράξη της αποκοπής της κεφαλής του.

Με τεχνικές νεότερης πεζογραφίας, έναν έξοχο συνδυασμό κειμενικών αιτημάτων και εξωκειμενικών ιστορικών δεδομένων, κάνοντας λεπτή χρήση μίας μυθολογίας εθνικής αναφοράς, ο Νίκος Μπακόλας δε συνέθεσε ένα απλό μάθημα ιστορίας: συνέθεσε ένα περίτεχνο ιστορικό παιχνίδι.

Η εξιστόρηση του αφηγητή, ο οποίος καταφεύγει σε μία λεπτομερή αναφορά των συνθηκών υπό τις οποίες το χειρόγραφο έπεσε στα χέρια του, της δομής και ανάλυσής του, αλλά και του βίου του Κωνσταντίνου, σε συνδυασμό με την εγκιβωτισμένη μαρτυρία του τελευταίου (το χειρόγραφο του Κωνσταντίνου εντός της βασικής αφήγησης είναι μία χαρακτηριστική άσκηση mise en abyme), καταδεικνύουν περίτρανα ότι η ιστορία, η μυθοπλασία, και η λογοτεχνία μπορούν να αποτελέσουν έναν απολαυστικό συνδυασμό.

Όσο για τους επιφυλακτικούς της ιδίας της θεματικής: Ο Νίκος Μπακόλας αποφεύγει κάθε ευκολία εθνικισμού, ελληνοκεντρισμού και ορθοδοξίας. Κατά τη μακάβρια και σπουδαία συνάμα αποστολή, μπροστά στα μάτια αλλά και μέσα στο μυαλό του γενναίου βορειοηπειρώτη μαχητή Κωνσταντίνου ζωντανεύουν εικόνες όπως το παράδοξο του Ζήνωνα του Ελεάτη, μάγισσες, αλλά κι ανύπαρκτοι εχθροί.

Μέσα σε 100 σελίδες, ο Νίκος Μπακόλας καταφέρνει να προσαρμόσει μία σημαντική στιγμή της Ελληνικής Ιστορίας στις συμβάσεις της λογοτεχνίας με τρόπο εξαιρετικό – και πολύ διασκεδαστικό.

Υ.Γ.: Το βιβλίο ήταν δώρο ενός καλού φίλου που θεώρησε ότι θα έπρεπε να μάθω περισσότερα για την ιστορία του τόπου του. Είχε δίκιο και τον ευχαριστώ: μέχρι να διαβάσω την Κεφαλή δεν είχα ιδέα για την αποκοπή της κεφαλής του Παύλου Μελά, αγνοούσα τη δραματική ιστορία των τριών ταφών του. Εκτός από το ίδιο το βιβλίο, τη θεματική και τις τεχνικές του, θαύμασα, για ακόμη μία φορά, το μεγαλείο της ιστορικής πληροφορίας.

Και κάτι ακόμα: Το βιβλίο αγοράστηκε από το Ραγιά, ένα από τα παλιότερα και πλέον ενημερωμένα βιβλιοπωλεία της Θεσσαλονίκης, το οποίο διατηρεί απόθεμα κάποιων εκδόσεων. Σήμερα έμαθα ότι ο Κέδρος έχει σταματήσει την έκδοση, όχι μόνο της Κεφαλής, αλλά και όλων των βιβλίων του Νίκου Μπακόλα. Είναι, πραγματικά, κρίμα.

8 thoughts on “Οι τρεις ταφές του Παύλου Μελά

  1. Για να βρω την Ατέλειωτη γραφή του αίματος του Μπακόλα έψαχνα κάνα δίχρονο. Τελικά το εντόπισε ένας γνωστός στην οικογενειακή του βιβλιοθήκη και μου το έστειλε. Κρίμα, πράγματι.

  2. Και η Μεγάλη Πλατεία, το πιο γνωστό του βιβλίο, είναι εξαφανισμένη εδώ και καιρό…
    Κατά τα άλλα οι διάφοροι Σταμάτηδες και Χειμωνάδες βασιλεύουν.

    1. Το εξώφυλλο είναι βασισμένο σε λεπτομέρεια του έργου του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ «Παύλος Μελάς», και για την ωραία αυτή μακέτα ευθύνεται ο Δημήτρης Καλοκύρης – ο οποίος, όπως έμαθα πρόσφατα, έχει κάνει εκθέσεις κολάζ κι έχει εικονογραφήσει και παιδικά βιβλία. Μικρή παρατήρηση: στην εκτύπωση του εξωφύλλου η ανάλυση της εικόνας δεν είναι πολύ καλή.
      Συνολικά, το βιβλίο είναι πολύ σημαντικό, και είναι κρίμα να μην κυκλοφορεί πλέον.

  3. Κρίμα για τον Κέδρο, που χαλάει και την τελευταία εικόνα περί σοβαρού εκδοτικού οίκου.
    Υποψιάζομαι ότι ο συγγραφέας αρνήθηκε να «ξεντώσει» το έργο -ίσως και άλλα έργα του- ώστε να αποκτήσει περισσότερες σελίδες. Αυτή η απαίτηση των εκδοτών [έκδοση με το κιλό] ταλαιπωρεί πολλούς συγγραφείς τις τελευταίες δεκαετίες και μερικοί υποκύπτουν.

    1. Μετά τη μετακίνηση της Άλκης Ζέη στο Μεταίχμιο (το Καπλάνι της Βιτρίνας βρίσκεται και πάλι στα ράφια και η ενημερωτική καμπάνια είναι αντάξιά της, επίσης), είναι ώρα μάλλον να αξιοποιηθούν κι άλλοι συγγραφείς παρομοίως. Ο Μπακόλας, όπως και άλλοι, δεν είναι ούτε παλιός ούτε ξεπερασμένος. Είναι κρίμα να θεωρείται τέτοιος απλά και μόνο επειδή ο εκδοτικός οίκος τον παραμέλησε.

  4. Και η Τσέκου συγγραφέας; Ο Μπακόλας είναι ένας συγγραφέας για μελέτη με αφήγηση και τεχνικές που καλά θα έκαναν κάποιοι έλληνες νέοι και φερέλπιδες συγγραφείς να μελετήσουν μήπως όντως και φέρουν ελπίδες στην σύγχρονη πεζογραφία που «κι όλο βουλιάζει στο νανούρισμα…»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s