Το όνομά μου, το μόνο που είχα

Ο λόγος για τον οποίο το διάλεξα ήταν αυτός ακριβώς που απωθεί τον περισσότερο κόσμο: ο τίτλος και το εξώφυλλό του. Σε ένα γκρι φόντο, με γραμματοσειρά αυστηρά στεγνή, τρεις λέξεις – New Finnish Grammar.

Δεν ξέρω ποιος είναι αυτός που είπε ότι δεν πρέπει να κρίνεις ένα βιβλίο από το εξώφυλλο, αλλά είχε μεγάλο δίκιο. Γιατί το εξώφυλλο του New Finnish Grammar ίσως είναι άχαρο – από την πρώτη, όμως, σελίδα βρίσκεσαι ενώπιον ενός μεγάλου, πολύχρωμου, ποιητικού καμβά.

Τεργέστη, 1942: Εν μέσω πολέμου, ένας άντρας βρίσκεται αναίσθητος, ξυλοκοπημένος μέχρι θανάτου στην αποβάθρα του λιμανιού. Το μόνο στοιχείο της ταυτότητάς του, ένα φιλανδικό όνομα πάνω σε μία ταμπέλα στο σακάκι του: Sampo Karjalainen. Όταν επανέρχεται, ο άντρας δεν έχει μνήμη. Δεν έχει γλώσσα. Είναι άδειος από λέξεις, εικόνες και νοήματα. Στο ιατρείο του αγκυροβολημένου πολεμικού πλοίου, ένας Φιλανδός γιατρός θεωρεί ότι ο κενός άντρας είναι συμπατριώτης του κι αποφασίζει να του διδάξει φιλανδικά με την ελπίδα να τον βοηθήσει να ανακτήσει τη μνήμη του.

Ένα μακρύ κι επίπονο ταξίδι στη γλώσσα και τη μνήμη, μέσα από το ημερολόγιο του άντρα και μερικές παρεμβολές του γιατρού του: Υπάρχει μνήμη χωρίς γλώσσα; Χωρίς λέξεις να την περιγράψουν; Υπάρχει ταυτότητα χωρίς μνήμη; Ο άντρας κατακτά τη φιλανδική γλώσσα ως έναν κώδικα επικοινωνίας, πρώτα τα ουσιαστικά, μετά το συντακτικό, τη μυθολογία και τη μουσική. Η κάθε νέα λέξη αποκαλύπτεται μπροστά του σαν ένας μικρός θησαυρός πολιτισμού, μνήμης και συνείδησης («Η λέξη lunastus«, λέει, «η λύτρωση, είναι μια όμορφη λέξη. Μου άρεσε να την επαναλαμβάνω στον εαυτό μου, να αισθάνομαι το μυστηριώδες φύσημά της στην αναπνοή μου, σαν κάποιο πνεύμα που εξαπολύθηκε από το ψεύδος των ήχων κι εκτινάχθηκε προς υψηλότερους κόσμους«). Ο άντρας ακούει μουσικές λες και οι νότες γεννήθηκαν γι’ αυτόν, δένεται με τη φύση, αγωνιά να βρει τις ρίζες του, με τον καιρό αρθρώνει λόγο, και τότε βρίσκεται ενώπιον του μεγάλου ερωτήματος: μόνο με γλώσσα και κουλτούρα, χωρίς προσωπική μνήμη, υπάρχει ταυτότητα;

Ο 50χρονος Ιταλός Diego Marani δεν είναι ένας απλός συγγραφέας που ενδιαφέρθηκε για το σύνθετο τρίπτυχο γλώσσα-μνήμη-ταυτότητα. Το 1996, κι ενώ εργαζόταν ως μεταφραστής για το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εφηύρε την Europanto, μια πλαστή διεθνή βοηθητική γλώσσα, ενώ σήμερα εργάζεται στη Μονάδα Πολυγλωσσικής Πολιτικής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Επίσης, ο Marani δε φοβήθηκε το δύσκολο θέμα του. Καθόλου. Με φόντο τη μακρινή και άγνωστη Φιλανδία, στην οποία ο ήρωας ταξιδεύει προκειμένου να βρει τις ρίζες του, μια παγωμένη χώρα-πεδίο μάχης ανάμεσα σε Σοβιετικούς και Γερμανούς, έστησε μία ιστορία για την παράνοια του πολέμου, τη δύναμη της αγάπης και της πίστης, ύμνησε τη λησμονιά («το να μην μπορείς να ξεχάσεις θα ήταν κι αυτό ανυπόφορο«), και, τελικά, την τραγικότητα της ύπαρξης.

Κανείς θα μπορούσε να διαβάσει το ολιγοσέλιδο New Finnish Grammar ως ένα βιβλίο μυστηρίου: ήταν ο Sampo πραγματικά Φιλανδός; Ή η μοίρα και η μνήμη του έστησαν ένα ύπουλο παιχνίδι; Θα βρει την ταυτότητά του; Κάποιος άλλος, πάλι, θα μπορούσε να δει στο βιβλίο στοιχεία του Άγγλου Ασθενή. Να το διαβάσει ως ένα ρομαντικό μυθιστόρημα εν καιρώ σκληρού πολέμου. Κανένα πρόβλημα.

Διαβάζοντάς το, εγώ σκεφτόμουν πόσο συμβατική είναι τελικά η συνθήκη ενός γραπτού κειμένου. Ναι, τα αποσπάσματα του ημερολογίου του Sampo θα μπορούσαν να είναι λιγότερο σχηματικά, να αποδίδουν αυθεντικότερα τη σταδιακή και σπαρακτική κατάκτηση της γλώσσας και της ταυτότητάς του. Λίγο με πείραξε αυτό. Τελειώνοντας το μυθιστόρημα, σκέφτηκα ότι αυτό που μου έμεινε, η επίγευσή του, ήταν ολοκληρωτικά ποιητική. Το θέμα, οι λέξεις, οι εικόνες του, ξεπερνούσαν τις συμβάσεις του μυθιστορήματος. Έτσι ένιωσα.

Το New Finnish Grammar ενέπνευσε διθυραμβικές κριτικές στην Guardian, η οποία το πήρε από το χέρι και το έκανε best seller. Εγώ, πάλι, δεν το είχα καν ακούσει μέχρι που ο Ε., ένα μεσημέρι στο νεκροταφείο όπου είναι θαμμένος ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, μου είπε ότι πολλές φορές περπατάει με ακουστικά χωρίς όμως να ακούει μουσική. «Γιατί το κάνεις αυτό;» ρώτησα εγώ. «Γιατί δε θέλω να μου μιλάνε. Δεν καταλαβαίνω καλά τη γλώσσα εδώ, παρόλο που ζω καιρό. Και δε θέλω να γίνομαι αγενής, ούτε να τους υποχρεώνω να μου μιλάνε αγγλικά. Έτσι νομίζουν ότι κάτι ακούω και δε με ενοχλούν, και δεν τους ενοχλώ. Δεν είμαι ένας από αυτούς και δε θέλω διαρκώς να νομίζουν ότι είμαι». Δεν απάντησα τίποτα. Μετά από δύο λεπτά, με κάποιον άγνωστο σε μένα συνειρμό, συνέχισε: «Να σου πω, έχεις διαβάσει ένα βιβλίο που λέγεται New Finnish Grammar;».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s